بانک‌ها در حراج اوراق مالی اسلامی دولتی ۲۱ مهر پس از چهار حراج پیاپی بی‌سفارش، دوباره خریدار شدند؛ هم‌زمان بازده اوراق مرابحه‌ی دولتی (اراد) در بازار ثانویه بالا رفت.
بانک‌ها به بازار اوراق دولتی برگشتند. طبق اطلاعیه‌ی بانک مرکزی، در حراج سه‌شنبه ۲۱ مهر ۱۴۰۵ بانک‌ها حدود ۲٫۹ همت سفارش خرید فرستادند و ۱٫۹ همت از آن پذیرفته شد.
این خرید کوچک است، اما پس از چند هفته غیبت معنا دارد. در چهار حراج پیش از آن، یعنی ۲۴ و ۳۱ شهریور و ۷ و ۱۴ مهر، هیچ بانکی سفارش نداد. آخرین خرید بانک‌ها به حراج ۱۷ شهریور برمی‌گشت که فقط حدود نیم همت بود.
پیش از آن، بانک‌ها در مرداد خریداران جدی حراج‌ها بودند. در حراج ۲۰ مرداد ۱۴٫۸ همت و در حراج ۲۷ مرداد ۱۵٫۲ همت از اوراق به بانک‌ها رسید. در آن دو حراج، بانک‌ها بیش از یک‌سوم فروش را خریدند. پس از شهریور این خریدها تقریباً قطع شد و بار فروش اوراق بر دوش صندوق‌ها، بیمه‌ها و دیگر نهادهای مالی افتاد.
حراج ۲۱ مهر
وزارت اقتصاد در این حراج ۲۱ همت اوراق در چهار نماد عرضه کرد و ۵٫۱ همت فروخت. سهم بانک‌ها از این فروش ۳۷٫۶ درصد بود و بقیه را نهادهای دیگر بازار خریدند. با این فروش، جمع فروش اوراق در ۱۹ حراج امسال به ۴۲۲٫۴ همت رسید.
عرضه‌ی این حراج کمتر از حراج‌های قبلی بود. در حراج ۷ مهر ۱۲۴٫۹ همت اوراق عرضه شد، اما بانک‌ها حتی در آن حراج بزرگ هم خریدی نکردند. جدول زیر روند پنج حراج اخیر را نشان می‌دهد.
| تاریخ حراج | عرضه (همت) | فروش کل (همت) | خرید بانک‌ها (همت) | بازده اراد، میانگین ۵ روزه (درصد) |
|---|---|---|---|---|
| ۲۴ شهریور | ۴۶٫۴ | ۱۰٫۴ | ۰ | ۳۹٫۷ |
| ۳۱ شهریور | ۴۳٫۳ | ۱۷٫۹ | ۰ | ۳۸٫۹ |
| ۷ مهر | ۱۲۴٫۹ | ۵۷٫۹ | ۰ | ۳۸٫۶ |
| ۱۴ مهر | ۵۷٫۶ | ۲۶٫۷ | ۰ | ۳۵٫۷ |
| ۲۱ مهر | ۲۱ | ۵٫۱ | ۱٫۹ | ۳۹٫۷ |
بازده بالاتر اراد
یک دلیل احتمالی بازگشت بانک‌ها، بالا رفتن بازده اوراق است. میانگین پنج‌روزه‌ی بازده تا سررسید اراد در بازار ثانویه، ۱۴ مهر ۳۵٫۷ درصد بود. این عدد تا ۲۱ مهر به ۳۹٫۷ درصد و تا ۲۸ مهر به ۴۱٫۴ درصد رسید.
وقتی بازده اوراق دولتی بالا می‌رود، نگه‌داشتن آن برای بانک‌ها جذاب‌تر می‌شود. میانگین بازده اوراق فروخته‌شده در خود حراج ۲۱ مهر ۴۰٫۲ درصد بود. این برداشت ماست که بازده نزدیک به ۴۰ درصد بانک‌ها را دوباره به خرید کشانده است؛ داده‌ها رابطه‌ی علت و معلولی را ثابت نمی‌کنند.
مقایسه با نرخ ریپو هم این تصویر را کامل می‌کند. بانک مرکزی در حراج‌های بازار باز با نرخ ۲۳ درصد به بانک‌ها قرض می‌دهد. فاصله‌ی این نرخ با بازده حدود ۴۰ درصدی اوراق دولتی زیاد است. برای بانکی که به منابع ارزان ریپو دسترسی دارد، خرید اوراقی با این بازده می‌تواند سودآور باشد. اما سقف ۷۰ همتی ریپو باعث می‌شود همه‌ی بانک‌ها به این منابع دسترسی نداشته باشند.
اعتبار قاعده‌مند بالا رفت
هم‌زمان، بانک‌ها بیشتر از اعتبار قاعده‌مند بانک مرکزی استفاده کردند. این اعتبار وام کوتاه‌مدتی است که بانک مرکزی در برابر وثیقه، از جمله اوراق دولتی، به بانک‌ها می‌دهد.
از ۸ تا ۱۸ مهر، این اعتبار در بیشتر روزها صفر بود و بالاترین رقم آن ۷٫۸ همت بود. اما ۱۹ مهر ۱۱٫۷ همت و ۲۰ مهر ۱۳٫۳ همت اعتبار قاعده‌مند گرفته شد.
این دو روند به هم ربط دارند. اوراق دولتی وثیقه‌ی اعتبار قاعده‌مند است. وقتی بانک‌ها برای گرفتن این اعتبار به وثیقه نیاز دارند، خرید اوراق برایشان سودمندتر می‌شود. در همین حال بانک مرکزی سقف پذیرش ریپو را روی ۷۰ همت نگه داشت، در حالی که بانک‌ها ۲۰ مهر ۲۹۳ همت درخواست داده بودند.
چشم‌انداز
چند حدس برای هفته‌های پیش رو داریم. اول، اگر بازده اراد بالای ۴۰ درصد بماند، سهم بانک‌ها در حراج‌های آبان احتمالاً بیشتر می‌شود. دوم، اگر سقف ریپو روی ۷۰ همت بماند، فشار نقدینگی بانک‌ها به اعتبار قاعده‌مند منتقل می‌شود و این اعتبار از ۱۰ همت در روز بالاتر می‌رود.
سوم، وزارت اقتصاد برای فروش بیشتر احتمالاً ناچار است بازده بالاتری بپذیرد. همه‌ی این‌ها گمان است و نتیجه‌ی حراج‌های بعدی آن‌ها را محک می‌زند.